
Καλλιέργειες κάλυψης
Οι καλλιέργειες κάλυψης (cover crops) είναι στην ουσία μια ενδιάμεση καλλιέργεια που καταλαμβάνει το κενό χρονικό διάστημα κατά την ετήσια εναλλαγή των κύριων καλλιεργειών. Μια καλλιέργεια κάλυψης μπορεί να ενσωματωθεί στο έδαφος λίγο πριν τη σπορά της κύριας καλλιέργειας ως χλωρά λίπανση αλλά μπορεί και να γίνει συγκομιδή για εμπορική χρήση (πχ ζωοοτροφές).
Για τις συνθήκες της χώρας μας υπάρχουν αρκετά χειμερινά είδη που μπορούν να αξιοποιηθούν ως καλλιέργειες κάλυψης σε εαρινά συστήματα αμειψισπορών. Αρκετές προσπάθειες μάλιστα γίνονται πρόσφατα, ώστε να βρεθούν και καλοκαιρινά είδη, με ελάχιστες απαιτήσεις σε νερό, που θα μπορούσαν να κρατήσουν ζωντανά τα εδάφη κατά τη διάρκεια του θέρους σε συστήματα αμειψισποράς χειμερινών καλλιεργειών.
Η σπορά των καλλιεργειών κάλυψης πρέπει πάντα να γίνεται όσο το δυνατόν νωρίτερα για να περιορίσουμε το διάστημα που μπορεί το έδαφος να είναι ακάλυπτο και επιπλέον, να τους εξασφαλίσουμε επαρκή χρόνο να αναπτύξουν μια πλούσια βιομάζα.
Ο τερματισμός των καλλιεργειών κάλυψης μπορεί να γίνεται με χημικά ή με μηχανικά μέσα. Στα μηχανικά μέσα συγκαταλέγονται διάφορα χορτοκοπτικά και καταστροφείς ενώ πολύ αποτελεσματικοί θεωρούνται οι κύλινδροι τύπου roller crimper. Αν υπάρχει η δυνατότητα, ο τερματισμός πρέπει να γίνεται όταν ξεκινά η καρποφορία καθώς σε αυτό το στάδιο, τα περισσότερα είδη έχουν αναπτύξει το 80% περίπου της βιομάζας. Προσοχή χρειάζεται όμως εδώ σε ενδεχόμενη φυτοτοξικότητα μεταξύ των ειδών. Σε πειράματα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας για παράδειγμα διαπιστώθηκε τοξική επίδραση των ριζών του βίκου στο βαμβάκι, όταν ο βίκος χρησιμοποιήθηκε ως προηγούμενη καλλιέργεια κάλυψης και ο τερματισμός έγινε πολύ κοντά στη σπορά.
Άλλα θέματα που χρήζουν προσοχή κατά την χρήση καλλιεργειών κάλυψης είναι η εξάντληση της εδαφικής υγρασίας, η δέσμευση του αζώτου και ο κίνδυνος σποριάσματος. Είναι γεγονός ότι τα φυτά διαπνέουν και όταν έχουν αναπτύξει πλούσια φυτομάζα μπορούν εύκολα να εξαντλήσουν την εδαφική υγρασία αποστερώντας πολύτιμο νερό από τη κύρια καλλιέργεια. Όταν τα φυτικά υπολείμματα των καλλιεργειών κάλυψης έχουν υψηλό λόγο άνθρακα/αζώτου (C/N) τα βακτήρια που μεσολαβούν στην αποδόμησή τους καταναλώνουν άζωτο αποστερώντας το από τη καλλιέργεια. Μια αυξημένη σε άζωτο βασική λίπανση κατά 10-15%, ιδίως κατά τα πρώτα έτη της εφαρμογής της Γεωργίας Διατήρησης, κρίνεται απαραίτητη σε αυτές τις περιπτώσεις για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα. Τέλος, προσοχή χρειάζεται και στην δημιουργία σπόρων των καλλιεργειών κάλυψης. Εάν οι σπόροι αυτών των ειδών ωριμάσουν και καταλήξουν στο έδαφος μπορεί να αποτελέσουν ζιζάνια για κάποιες επόμενες καλλιέργειες.
Η επιλογή των κατάλληλων φυτικών ειδών στις καλλιέργειες κάλυψης πρέπει να γίνεται πάντα με ιδιαίτερη προσοχή με γνώμονα τη προηγούμενη και επόμενη καλλιέργεια, το χρονικό παράθυρο για την επαρκή ανάπτυξή τους, τη χρήση τους (χλωρά λίπανση η νωμή) και διάφορους ιδιαίτερους σκοπούς όπως η αντιμετώπιση ζιζανίων, εχθρών και ασθενειών, η βελτίωση της γονιμότητας του εδάφους, η αντιμετώπιση προβλημάτων στράγγισης και συμπίεσης κ.α.
Αγρωστώδη
(σιτάρι, κριθάρι, σίκαλη, βρώμη, τριτικάλε, λόλιο κ.α.) |
- Το κόστος του σπόρου είναι χαμηλό ενώ για μη εμπορική χρήση μπορεί να χρησιμοποιηθεί και μη πιστοποιημένους σπόρος.·
- Ο τερματισμός είναι εύκολος.
- Τα αγρωστώδη καταστρέφονται αποτελεσματικά με μικρές δόσεις ζιζανιοκτόνων ή με τη χρήση κυλίνδρων roller crimper.
- Προστατεύουν για μεγάλο διάστημα το έδαφος. Τα υπολείμματα των αγρωστωδών αργούν να αποσυντεθούν γιατί τα στελέχη έχουν υψηλό λόγο C/Ν που επιβραδύνει την αποσύνθεση.
- Διατήρηση της υγρασίας του εδάφους. Οι ρίζες των αγρωστωδών γενικά δεν εισχωρούν βαθιά στο έδαφος και επομένως τα φυτά δεν αφαιρούν νερό με τη διαπνοή από βαθύτερους ορίζοντες.
- Αναπτύσσονται γρήγορα το φθινόπωρο ακόμα και με χαμηλές θερμοκρασίες και απορροφούν το υπολειμματικό άζωτο μειώνοντας τη νιτρορύπανση.
|
Ψυχανθή
(βίκος, κτηνοτροφικό κουκί, κτηνοτροφικό μπιζέλι, λαθούρι, τριφύλλι αλεξανδρινό κ.α.) |
- Βιολογική δέσμευση του αζώτου. Στις ρίζες των ψυχανθών αναπτύσονται συμβιωτικές δομές με ειδικά αζωτοδεσμευτικά ριζοβακτήρια (τα λεγόμενα φυμάτια) που έχουν την ικανότητα να προσλαμβάνουν 5 -15 μονάδες άζωτο το οποίο παραμένει στο έδαφος ως θρεπτικό στοιχείο για τις επόμενες καλλιέργειες.·
- Τα ψυχανθή αναπτύσσονται με βραδύ ρυθμό αφήνοντας το έδαφος απροστάτευτο για μεγαλύτερα διαστήματα.
- Τα στελέχη των ψυχανθών έχουν χαμηλή αναλογία C/N γεγονός που ευνοεί την γρήγορη αποδόμηση τους. Ως εκ τούτου, δεν παρέχουν επαρκή προστασία στο έδαφος για μεγάλο διάστημα.
- Είναι ευαίσθητα σε παθογόνα και έντομα.
- Είναι πιο ευαίσθητα στις χαμηλές θερμοκρασίες.
|
Σταυρανθή
(κράμβη, ραπανάκι, σινάπι, καμελίνα κ.α.) |
- Αναπτύσσουν ένα πλούσιο και βαθύ ριζικό σύστημα που βοηθά στην αντιμετώπιση της συμπίεσης των εδαφών. Δημιουργούν ένα μακροπορώδες με κατακόρυφη διεύθυνση που βοηθά την διήθηση του νερού, τον αερισμό του εδάφους και την ανάπτυξη των ριζών.·
- Αναπτύσσονται γρήγορα εξασφαλίζοντας έγκαιρη κάλυψη του εδάφους.
- Βιοαπολύμανση. Οι ρίζες τους εκλύουν ουσίες που καταστέλλουν πολλά παθογόνα του εδάφους (νηματώδεις, μύκητες κ.α.).
- Μερικά είδη εμφανίζουν αλληλοπαθητικές ιδιότητες που περιορίζουν τα ζιζάνια.
- Αφομοιώνουν τη περίσσεια θείου και αζώτου στο έδαφος αποτρέποντας την έκπλυση.
- Έχουν καλό λόγο C/N.
|
Μείγματα
|
- Οι καλλιέργειες κάλυψης με μείγματα από διάφορα είδη φυτών προσφέρουν συνδυαστικές ευεργετικές επιδράσεις των διαφορετικών ειδών στη δομή και τη γονιμότητα των εδαφών.·
- Η συγκαλλιέργεια διαφορετικών ειδών ευνοεί την βιοποικιλότητα των αγροοικοσυστημάτων.
- Τα διαφορετικά είδη φυτών μέσα στο μείγμα πολλές φορές υποστηρίζουν το ένα το άλλο. Ο βίκος για παράδειγμα ευνοείται από την παρουσία κάποιου ορθοστέλεχου φυτού (πχ σιτηρό, κουκί) διότι αναρριχάται σε αυτό και δεν έρπει στο έδαφος.
- Τα συγκαλλιεργούμενα είδη εκμεταλλεύονται καλύτερα τους φυσικούς πόρους (φως, έδαφος, νερό) με αποτέλεσμα η συνολική απόδοση να είναι μεγαλύτερη σε σχέση με την μονοκαλλιέργεια)
- Με επιλογή κατάλληλων ειδών, μπορούμε να έχουμε έναν υψηλό λόγο C/N εξασφαλίζοντας μακροπρόθεσμη φυτοκάλυψη.
- Τα λεγόμενα «κοκτέιλ σπόρων» μπορεί να περιλαμβάνουν χειμερινά και εαρινά πλατύφυλλα και αγροστώδη. Μια γενική αρχή είναι: «Όσα περισσότερα είδη, τόσο καλύτερα».
Υπάρχουν όμως και διάφοροι περιορισμοί.
- Δεν είναι κατάλληλα για παράδειγμα όλα τα είδη για όλες τις περιοχές. Θα πρέπει να εξετάζονται οι κλιματικές συνθήκες, οι απαιτήσεις σε νερό, θερμοκρασία, ο τύπος του εδάφους κ.α.
- Τα μείγματα που αποτελούνται από είδη που ευνοούνται από διαφορετικές κλιματικές συνθήκες (κρύο, ζέστη, υγρασία, ξηρασία) μπορούν να εξασφαλίσει κάλυψη σχεδόν κάθε έτος (άλλη χρονιά ευνοούνται κάποια είδη και άλλη άλλα).
- Τα μείγματα ψυχανθών και αγρωστωδών έχουν καλύτερη αναλογία πρωτεϊνών / υδατανθράκων και γι΄αυτό είναι πιο κατάλληλα για ενσίρωση και για ζωοτροφή.
- Για τα μείγματα που δημιουργεί ο παραγωγός θα πρέπει να δίνεται προσοχή στο πιθανό διαχωρισμό του σπόρου μέσα στο δοχείο της σπαρτικής εξαιτίας του διαφορετικού μεγέθους και βάρους των σπόρων.
- Όταν στο μείγμα υπάρχουν σπόροι με πολύ μεγάλες διαφορές ως προς το μέγεθος, γίνονται συμβιβασμοί κατά τη σπορά. Οι μικροί σπόροι απαιτούν μικρότερο βάθος σποράς και οι μεγάλοι, μεγαλύτερο. Όταν όμως η σπορά γίνεται με ένα πέρασμα, μικροί και μεγάλοι σπόροι τοποθετούνται στο ίδιο βάθος.
- Το κόστος αγοράς, ιδίως για τα έτοιμα μείγματα αποτελεί συχνά έναν αποτρεπτικό παράγοντα.
|