Γεωργία Διατήρησης

    Γεωργία Διατήρησης

    Η Γεωργία Διατήρησης (Conservation Agriculture) είναι ένα ολοκληρωμένο σύστημα αειφόρου γεωργικής παραγωγής που χρησιμοποιεί καλλιεργητικές πρακτικές που είναι πάντα προσαρμοσμένες στις απαιτήσεις των καλλιεργειών και τις ιδιαίτερες εδαφοκλιματικές συνθήκες της περιοχής. Οι πρακτικές της Γεωργίας Διατήρησης στοχεύουν στην προστασία και αναγέννηση των εδαφών επαναφέροντας τη φυσική τους δομή, αυξάνοντας την οργανική ύλη, βελτιώνοντας τη βιοποικιλότητα και τη συγκράτηση του εδαφικού νερού και αποκαθιστώντας την ισορροπία των θρεπτικών στοιχείων. Τα εδάφη γίνονται πιο υγιή και παραγωγικά, ικανά να στηρίξουν μια βιώσιμη γεωργική παραγωγή.

    Η Γεωργία Διατήρησης στηρίζεται σε τρεις βασικές αρχές. Την ελάχιστη διατάραξη του εδάφους, την εξασφάλιση διαρκούς φυσικής κάλυψης για προστασία και την ενίσχυση της βιοποικιλότητας με χρήση διαφορετικών φυτικών ειδών.

     

    Οφέλη της Γεωργίας Διατήρησης

    Τα οφέλη από την εφαρμογή της Γεωργίας Διατήρησης είναι πολλαπλά και πολυδιάστατα. Αφορούν το έδαφος, το περιβάλλον αλλά και τον ίδιο τον παραγωγό. Η Γεωργία Διατήρησης είναι ίσως το μοναδικό σύστημα αεροφόρου καλλιέργειας με τόσο πολυεπίπεδες επιδράσεις και γι΄αυτό άλλωστε βρίσκεται στον πυρήνα πολλών άλλων αεροφόρων συστημάτων.

    Όσον αφορά το έδαφος, επιτυγχάνεται σημαντική προστασία από τη διάβρωση καθώς τα φυτικά υπολείμματα προστατεύουν την επιφάνεια του εδάφους από την διαβρωτική δράση του νερού και του αέρα διότι αποτελούν ένα φυσικό εμπόδιο που αποκόπτει την ορμή των σταγόνων της βροχής, μειώνει την ταχύτητα ροής του νερού  και περιορίζει την ταχύτητα του ανέμου. Τα φαινόμενα αυτά προκαλούν αποκόλληση των στοιχειωδών συστατικών του εδάφους (άμμος. Ιλύς, άργιλος) τα οποία είτε παρασύρονται είτε φράσουν τους επιφανειακούς πόρους ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό το φαινόμενο της επιφανειακής απορροής του νερού που έχει ως συνέπεια την επιτάχυνση της διάβρωσης.

    Ένα άλλο όφελος, είναι ο περιορισμός της συμπίεσης των εδαφών. Το ριζικό σύστημα των προηγούμενων καλλιεργειών και της φυσικής βλάστησης, όταν δεν καταστρέφεται με μηχανικές επεμβάσεις, σχηματίζει έναν φυσικό σκελετό που στηρίζει και σταθεροποιεί το έδαφος καθιστώντας το πιο ανθεκτικό στη μετακίνηση των μηχανημάτων. Το έδαφος διατηρεί την δομή του και το πορώδες του, και παρόλο που μοιάζει πιο συμπαγές, μπορεί και υποστηρίζει τις βιολογικές λειτουργίες των φυτών και των μικροοργανισμών.

    Ένα εκτεταμένο και με φυσική συνέχεια εδαφικό πορώδες εξασφαλίζει την εύκολη διακίνηση του νερού και του αέρα μέσα στο έδαφος. Αν μάλιστα το πορώδες αυτό συνίσταται από κατακόρυφης διεύθυνσης πόρους που καταλήγουν μέχρι και την επιφάνεια του εδάφους, ενισχύεται σε σημαντικό βαθμό η διήθηση του νερού που αποθηκεύεται στο έδαφος. Το νερό αυτό μάλιστα χάνεται πιο δύσκολα και διατηρείται για πολύ μεγαλύτερο διάστημα στο έδαφος καθώς συγκρατείται μέσα σε μικροπόρους και επιπλέον, τα φυτικά υπολείμματα που εναποτίθενται στην επιφάνεια του εδάφους περιορίζουν τις απώλειες από την εξάτμιση.

    Η μείωση της γονιμότητας στα γεωργικά εδάφη οφείλεται σε μεγάλο βαθμό την σταδιακή απώλεια της οργανικής τους ουσίας. Η οργανική ουσία αποτελεί την τροφή των μικροοργανισμών οι οποίοι ανακυκλώνουν τα θρεπτικά στοιχεία που χρησιμοποιούν στην συνέχεια τα φυτά για την ανάπτυξή τους. Η εντατική κατεργασία του εδάφους με μηχανήματα που προκαλούν έντονο αερισμό του εδάφους, όπως πχ τα άροτρα, είναι η νούμερο ένα αιτία για την απώλεια του οργανικού άνθρακα από τα εδάφη. Ο άνθρακας χάνεται με την μορφή CO2 στην ατμόσφαιρα εξαιτίας της έντονης οξείδωσης που οφείλεται στον αερισμό. Αν θέλουμε να προστατέψουμε την οργανική ουσία και να διατηρήσουμε την γονιμότητα των εδαφών πρέπει να αποφύγουμε την μηχανική αναμόχλευση που διασπά και καταστρέφει τα εδαφικά συσσωματώματα τα οποία αποτελούν τις φυσικές δεξαμενές της οργανικής ουσίας.

    Η αύξηση της οργανικής ουσίας και η διατήρηση ενός υψηλότερου επιπέδου εδαφικής υγρασίας ενισχύουν την ανάπτυξη περισσότερων μικροοργανισμών στο έδαφος. Από την άλλη, προστατεύονται οι ανώτεροι οργανισμοί (μυκόριζες, αρθρόποδα, έντομα, γαιωσκώληκες κλπ) που συνήθως θανατώνονται με την μηχανική κατεργασία. Ως αποτέλεσμα, έχουμε μια αύξηση της βιοποικιλότητας που ενισχύει την φυσική ισορροπία στα αγρο-οικοσυστήματα.

    Όσον αφορά το ευρύτερο περιβάλλον, με την εφαρμογή της Γεωργίας Διατήρησης επιτυγχάνουμε μια σημαντική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η μείωση αυτή οφείλεται σε δύο μηχανισμούς. Αφενός, η μείωση στην ενέργεια που απαιτείται για την προετοιμασία των εδαφών οδηγεί σε μια σημαντική εξοικονόμηση καυσίμου που μεταφράζεται σε αντίστοιχη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα (ένα λίτρο πετρέλαιο εκλύει 3,03 kg CO2 στην ατμόσφαιρα), αφετέρου, η αφομοίωση διοξειδίου του άνθρακα μέσω της φωτοσύνθεσης και η δέσμευσή του μετέπειτα σε σταθερές οργανικές μορφές στο έδαφος, οδηγεί σε σημαντική ελάττωση του CO2 στην ατμόσφαιρα. Για κάθε κιλό άνθρακα που αποθηκεύεται στο έδαφος δεσμεύονται 3,7 kg CO2 από την ατμόσφαιρα. Με αυτό τον τρόπο, η Γεωργία Διατήρησης αποτελεί σήμερα ένα σημαντικό μέτρο για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον, οι βελτιωμένες συνθήκες στράγγισης, αερισμού, διατήρησης νερού και γονιμότητας, ενισχύουν την ανθεκτικότητα των καλλιεργειών σε ακραία καιρικά φαινόμενα και περιορίζουν τις πιθανότητες καταπονήσεων των φυτών.

    Τέλος, ο περιορισμός της διάβρωσης και η πιο αποτελεσματική αξιοποίηση των θρεπτικών στοιχείων συμβάλλουν στην πρόληψη της ρύπανσης των υδάτων, προστατεύοντας τόσο τα επιφανειακά αποθέματα (ποτάμια, λίμνες) όσο και τους υπόγειους υδροφορείς. Με τη μείωση της επιφανειακής απορροής, περιορίζεται η μεταφορά ιζημάτων, λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων στα επιφανειακά ύδατα, ενώ παράλληλα ενισχύεται η φυσική διήθηση του νερού και η βιολογική αποδόμηση των ρύπων πριν αυτοί φτάσουν στους υπόγειους υδροφορείς. Επιπλέον, η ποικιλομορφία της φυτικής κάλυψης βοηθά στην απορρόφηση των πλεοναζόντων θρεπτικών στοιχείων, αποτρέποντας την έκπλυσή τους προς το υπέδαφος και τους υδροφορείς.

    Η Γεωργία Διατήρησης ενισχύει όχι μόνο τα γεωργικά εδάφη αλλά υποστηρίζει το ευρύτερο αγρο-οικοσύστημα ενισχύοντας τις οικοσυστημικές υπηρεσίες Η βελτίωση της βιοποικιλότητας στο χωράφι υποστηρίζει την ευρύτερη βιοποικιλότητα παρέχοντας τροφή για ερπετά, θηλαστικά, πτηνά και άλλους οργανισμούς ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό τις φυσικές ισορροπίες. Ο περιορισμός της ρύπανσης, η μείωση της χρήσης αγροχημικών και η παραγωγή θρεπτικών και ασφαλών τροφίμων και αγαθών προωθεί την δημόσια υγεία. Η αισθητική εικόνα του αγροτικού περιβάλλοντος βελτιώνεται προσφέροντας ευκαιρίες ανάπαυλας και αναψυχής. Ενισχύεται η κοινωνική επικοινωνία στην ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών και υποστηρίζονται τα συνεργατικά σχήματα για επενδύσεις και κοινή εμπορία των ανώτερων ποιοτικά προϊόντων. Η παραγωγή γεωργικών αγαθών με ευαισθησία στο περιβάλλον επαυξάνει την κοινωνική αποδοχή και αναγνώριση του έργου των παραγωγών. Προωθείται η ευημερία και η ποιότητα ζωής των αγροτικών κοινωνιών.

    Η τρίτη κατηγορία ωφελειών για τη Γεωργία Διατήρησης αφορά τον ίδιο το παραγωγό. Εδώ τα οφέλη είναι αδιαμφισβήτητα και αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα κίνητρα για την υιοθέτηση της μεθόδου σε ευρύτερη κλίμακα.

    Ξεκινώντας από το κόστος παραγωγής, διαπιστώνεται μια σημαντική συρρίκνωση σε συνολικό επίπεδο. Η εξοικονόμηση καυσίμου από τη μείωση ή ακόμα καλύτερα, από την κατάργηση της μηχανικής κατεργασίας, είναι το πιο προφανές όφελος. Η κατεργασία του εδάφους για πολλές καλλιέργειες χαμηλών εισροών, όπως τα χειμερινά σιτηρά και τα ψυχανθή, συνιστά το 1/3 ή και περισσότερο του συνολικού κόστους παραγωγής.

    Μείωση του κόστους παραγωγής όμως προκύπτει και από τη μείωση του χρόνου εργασίας. Αυτό είναι επίσης σημαντικό για μεγάλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις που χρησιμοποιούν μισθωτή εργασία. Αλλά και για τις μικρότερες εκμεταλλεύσεις, όπου η εργασία καταβάλλεται από τον ίδιο τον παραγωγό και τα μέλη της οικογένειας, η μείωση του χρόνου απασχόλησης σημαίνει ότι ο παραγωγός έχει χρόνο να ασχοληθεί με άλλα θέματα που μπορούν να κάνουν την εκμετάλλευσή του πιο αποδοτική (πχ έρευνα αγορών, ορθή συντήρηση του εξοπλισμού, εκπαίδευση σε νέα συστήματα και τεχνολογίες κ.α.).

    Λιγότερες ώρες εργασίας, εκτός από το χειριστή, έχουμε και για τα μηχανήματα. Επιπλέον, χρειάζονται λιγότερα και μικρότερα μηχανήματα όταν καταργούνται όλες οι βαριές εργασίες της προετοιμασίας του εδάφους. Το όργωμα για παράδειγμα, είναι μια από τις πλέον ενεργοβόρες εργασίες και απαιτεί μεγάλης ιπποδύναμης γεωργικούς ελκυστήρες για την εκτέλεσή του. Μαζί με το άροτρο, καταπονείται και ο γεωργικός ελκυστήρας. Λιγότερες ώρες εργασίας με μικρότερα και φθηνότερα μηχανήματα σημαίνει μείωση του κόστους των αποσβέσεων του εξοπλισμού καθώς και μείωση των δαπανών για επισκευές και συντήρηση. Είναι μια δευτερογενής μείωση του κόστους παραγωγής που για τις μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις της χώρας μας αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η απόσβεση του εξοπλισμού μαζί με τις επισκευές και τη συντήρηση σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ισοδυναμεί με το κόστος των καυσίμων.

    Εκτός από το κόστος χρήσης του γεωργικού εξοπλισμού, η Γεωργία Διατήρησης μπορεί να οδηγήσει σε περεταίρω μείωση του κόστους παραγωγής με την μείωση των αγροεφοδίων. Η σταδιακή βελτίωση της γονιμότητας των εδαφών συνεπάγεται λιγότερα συνθετικά λιπάσματα ενώ η ενίσχυση της βιοποικιλότητας σημαίνει αύξηση των ωφέλιμων που μπορεί να ανταγωνίζονται εχθρούς και παθογόνα μειώνοντας τις ανάγκες σε προϊόντα φυτοπροστασίας.  Είναι ιδιαίτερα σημαντικό όμως να διευκρινιστεί ότι η μείωση των αγροεφοδίων δεν αποτελεί τον βασικό αυτοσκοπό της Γεωργίας Διατήρησης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένας απόλυτος και αδιαπραγμάτευτος στόχος, τον οποίο ο αγρότης οφείλει να επιτύχει με οποιοδήποτε κόστος. Αντιθέτως, η μείωση αυτή είναι συνέπεια της επιτυχίας του συστήματος στη βελτίωση των εδαφών. Καθώς το αγροτικό οικοσύστημα εξισορροπείται και η βιοποικιλότητα ενισχύεται, μειώνονται σταδιακά και οι ανάγκες για χημικές παρεμβάσεις. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν περιπτώσεις και χρονικές περίοδοι κατά τις οποίες η χρήση λιπασμάτων και  φυτοπροστατευτικών προϊόντων παραμένει αναγκαία, και αναπόφευκτη για την προστασία της καλλιέργειας και τη διασφάλιση της παραγωγής, ειδικά κατά την αρχική μεταβατική περίοδο, όταν το αγροσύστημα δεν έχει ακόμα σταθεροποιηθεί πλήρως. Κατά τα πρώτα έτη για παράδειγμα, όπου αυξάνει το πλήθος και η ποικιλότητα των οργανισμών στο έδαφος, αυτοί μπορεί να ανταγωνίζονται την καλλιέργεια σε θρεπτικά στοιχεία και κυρίως σε άζωτο. Μια ελαφρώς αυξημένη δόση αζωτούχων λιπασμάτων κατά τη φάση αυτή αποδεικνύεται ωφέλιμη, καθώς ενισχύει τη βιοποικιλότητα και μειώνει τον ανταγωνισμό με την καλλιέργεια.

    Ένα από τα σημαντικότερα οφέλη της Γεωργίας Διατήρησης για τον παραγωγό είναι η σιγουριά της έγκαιρης εκτέλεσης των εργασιών. Στις ετήσιες καλλιέργειες, αφενός, καταργούνται πολλές ή και όλες οι εργασίες προετοιμασίας του εδάφους για τη σπορά, παρέχοντας άφθονο χρόνο για την ολοκλήρωση της σποράς, αφετέρου, η ίδια η εργασία της σποράς, μπορεί να γίνει νωρίτερα ακόμη και αν επικρατούν ξηρικές συνθήκες. Ο σπόρος μπορεί να τοποθετηθεί σε ξηρό έδαφος με τις ειδικές μηχανές απευθείας σποράς και να περιμένει τις πρώτες βροχοπτώσεις για να ξεκινήσει η βλάστηση. Στην παραδοσιακή καλλιέργεια αντίθετα, οι παραγωγοί αναμένουν τις πρώτες βροχές που θα τους επιτρέψουν να ξεκινήσουν τη μηχανική κατεργασία και κατόπιν, τις κατάλληλες συνθήκες για να ξεκινήσουν τις σπορές. Με την αλλαγή του κλίματος τα τελευταία έτη, αυτό γίνεται όλο και πιο δύσκολο αυξάνοντας την αβεβαιότητα και τις πιθανότητες αστοχίας για τον καλλιεργητή. Στις πολυετείς καλλιέργειες πάλι, η διατήρηση ενός πιο συμπαγούς και ανθεκτικού εδάφους εξαιτίας της παρουσίας της φυσικής βλάστησης μεταξύ των σειρών, επιτρέπει την εργασία των γεωργικών μηχανημάτων περισσότερες μέρες το χρόνο (μειώνεται ο κίνδυνος βύθισης των τροχών του ελκυστήρα έπειτα από βροχές) με αποτέλεσμα, να μειώνονται και πάλι οι κίνδυνοι από μη έγκαιρη εκτέλεση κάποιων εργασιών (πχ ψεκασμοί για φυτοπροστασία).

    Η Γεωργία Διατήρησης συμβάλλει στη βελτίωση της αποδοτικότητας των καλλιεργειών σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Ωστόσο, κατά τα πρώτα έτη εφαρμογής, οι παραγωγοί ενδέχεται να αντιμετωπίσουν μειωμένες αποδόσεις. Πρόκειται για μια κρίσιμη μεταβατική περίοδο, η οποία απαιτεί επιμονή και εμπιστοσύνη στο σύστημα, έως ότου αρχίσουν να γίνονται εμφανή τα οφέλη από τη βελτίωση της φυσικής γονιμότητας και της παραγωγικότητας του εδάφους. Η μεταβατική φάση διαρκεί συνήθως δύο έως τρία έτη, μετά τα οποία το σύστημα αποκτά νέα ισορροπία και οι αποδόσεις όχι μόνο επανέρχονται στα επίπεδα της συμβατικής καλλιέργειας, αλλά, με κατάλληλη διαχείριση, μπορούν να συνεχίσουν να αυξάνονται, ξεπερνώντας ακόμη και τις βέλτιστες αποδόσεις των παραδοσιακών μεθόδων. Ανάλογα με τις εδαφοκλιματικές συνθήκες, το είδος των καλλιεργειών και τον τρόπο διαχείρισης, το σύστημα μπορεί να συνεχίσει να βελτιώνεται για διάστημα έως και δέκα ετών από την έναρξη της εφαρμογής του. Μετά από αυτό το στάδιο, επιτυγχάνονται τα μέγιστα οφέλη και το σύστημα σταθεροποιείται μόνιμα. Η επιτυχής μετάβαση προϋποθέτει ευελιξία, γνώση και σταδιακή προσαρμογή, προκειμένου να εξασφαλιστεί τόσο η παραγωγικότητα όσο και η περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Σύμφωνα με διεθνείς μελέτες, η Γεωργία Διατήρησης παρουσιάζει ιδιαίτερα θετικά αποτελέσματα στη μεσογειακή κλιματική ζώνη, επιτυγχάνοντας τα μέγιστα δυνατά οφέλη.

    Οι σύγχρονες κοινωνικές απαιτήσεις για ασφαλή, υγιεινά και περιβαλλοντικά φιλικά τρόφιμα και γεωργικά προϊόντα οδηγούν όλο και περισσότερους καταναλωτές στην πρόθεση να πληρώσουν υψηλότερη τιμή για προϊόντα αυξημένης ποιότητας. Αυτό μεταφράζεται σε καλύτερες τιμές και μεγαλύτερη αξία για τον παραγωγό. Η Γεωργία Διατήρησης και η Αναγεννητική Γεωργία αποτελούν σήμερα δύο πρωτοποριακές πρακτικές που βρίσκονται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της αγοράς. Προσφέρουν μια ρεαλιστική και εφαρμόσιμη προσέγγιση για την παραγωγή γεωργικών προϊόντων, με σεβασμό στο περιβάλλον και σε επαρκείς ποσότητες ώστε να καλύπτονται οι διατροφικές ανάγκες της κοινωνίας. Επιπλέον, η προοπτική της εμπορίας πιστώσεων άνθρακα, αναδεικνύει μια νέα πηγή εισοδήματος για τον παραγωγό.

    Η μείωση του κόστους παραγωγής, η εξάλειψη της αβεβαιότητας και η βελτίωση των αποδόσεων των καλλιεργειών και οι καλύτερες τιμές των προϊόντων οδηγούν εν τέλει σε ένα μεγαλύτερο και σταθερότερο εισόδημα για τον παραγωγό διασφαλίζοντας την μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των γεωργικών εκμεταλλεύσεων.

     

    Χρήσιμοι σύνδεσμοι